KUMUK TÜRKLERİ SAYFASI                  

           Alfabeye dön

ALFABE VE İMLÂ ÜZERİNE NOTLAR

        Ekim devriminden sonra standartlaştırılmış olan Kumuk Türkçesi yazı dili, Hasavyurt ve Buynaksk ağızlarına dayanmaktadır. Kumuk Türkçesi, 1928 yılına kadar Arap esaslı alfabe ile yazılıyordu. O yıl kabul edilen Lâtin esaslı alfabe, 1938 yılına kadar kullanıldı. 1938’de ise bugün de kullanılmakta olan Kiril esaslı alfabe kabul edildi.

        Günümüzde kullanılan Kumuk Türkçesi alfabesi, Kiril esaslı alfabeler içinde en kullanışsız olanlardandır. Alfabenin en önemli kusurlarından birisi; ГЪ, ГЬ, КЪ, НГ; ОЬ, УЬ gibi iki işaretten müteşekkil harfleri barındırmasındadır. Е, Ё, Ю, Я harfleri ise birden fazla sesi karşılamaktadır. Bunlardan Ё ve Ю harflerinin durumu en ilgincidir. Çünkü Ё harfi, kelime ve hece başında hem /yo/ hem de /yö/ ses gruplarını karşılamakta; ince sıradan kelimelerde ise, ünsüzden sonra /ö/ ünlüsü için kullanılmaktadır. Ю harfinin durumu da Ё harfine paralellik gösterir. Bir harfe bu kadar çok görev yüklenmesi, yazı ve imlâ öğretiminde problemler doğurmaktadır. Buna benzer bir problem, /c/ ve / j / ünsüzleri için kullanılan Ж harfinde görülür. Rusça kelimelerde her zaman / j / ünsüzünü temsil eden bu harf, Kumuk Türkçesi kelimelerin farklı pozisyonlarında /c/ veya / j / değerinde olabilmektedir. Elden geldiğince teferruatlı olarak hazırlanmaya çalışılan alfabe tablosunda bu harflerin görevleri tanıtılmaya çalışılmıştır.

        Kiril esaslı Kumuk Türk alfabesinin bir başka problemi de sadece Rusça alıntılarda görülen ve toplam sekiz kelimede bulunan Щ harfidir. Bugün bu sekiz kelimeden yalnız dördü kullanılmaktadır. En son 1989 yılında basılan imlâ kılavuzunda, hâlen kullanımda olan dört kelime için (borşç, şçötka, plaşç ve yaşçik) Щ harfi yerine Ш harfinin kullanılmış, diğer dört kelime kılavuza alınmamıştır.

        Rus yazısının gereği olarak farklı harflerle temsil edilme imkânı bulan /y/ ünsüzü, Kumuk alfabesinin ilginç problemlerinden bir başkasıdır; çünkü Türkçe /y/ ünsüzü, Kiril esaslı alfabede tam beş ayrı harf ile temsil edilmektedir: Е: ye-, ¨ : yo/yö, Й: y, Ю: yu/yü, Я: ya.

        Yine Rus imlâsının gereği olan kalınlık (Ъ) ve incelik (Ь) işaretlerinin Kumuk Türkçesi kelimelerde de kullanılması ayrı bir problemdir. Bunlardan Ъ işareti, önceki ünsüzü kalın okutmak için kullanılırken (meselâ АТЪЯЛМАН at’yalman “sincap”); Ь işareti de ince okutmak için (meselâ ДЮЬНЯ dün’ya “dünya”) kullanılmaktadır. Oysa, bu kelimelerdeki seslerin nasıl okunacağı bellidir ve özel işaretlere gerek yoktur. Biz her ne kadar söz konusu işaretleri alfabe cetvelinde göstermiş olsak da, Kumuk Türkçesiyle ilgili çalışmalarımızda ve yayınlarımızda onları kullanılmamayı tercih ediyoruz. Zaten bu işaretlerin kullanıldığı Türkçe kelime sayısı da çok sınırlıdır. Öte yandan kalınlık işareti (Ъ), Arapça alıntı kelimelerdeki ayın ve hemzeden gelişen kesme yerine de kullanılmaktadır. Türkçenin ses bilgisi bakımından kesme önemli olduğundan, kalınlık işaretinin böyle kesme olan yerlerde (şi’ru “şiir”, ta’sir “tesir” gibi) kullanılması yoluna gidilmiştir.

        Kumuk Türkçesinin imlâ sisteminde, Rusça alıntı kelimelerin aynen Rus imlâ kurallarına göre yazıldığını da burada belirtmek gerekir.

                     Kumuk Türkleri sayfası

           Alfabeye dön

Çetin PEKACAR©