TDE-101 TÜRKİYE TÜRKÇESİ-I

Dersin içeriği

Haftalara göre işlenecek konular

Temel Kaynaklar

Yardımcı Kaynaklar

 

 

       

Dersin İçeriği (Kur tanımı)

TLE-101 Türkiye Türkçesİ-I (1+2+0=2)

Dilin tanımı, mahiyeti, kültürle ilişkisi, yazı dili, konuşma dili, dünyadaki diller ve Türkçenin yeri, Türkçenin ve Türkiye Türkçesinin tarihî gelişmesi, Türkiye Türkçesinin ses bilgisi.

---sayfa başına git--

 

 

 

 

 

 

    

Haftalara göre işlenecek konular

DİKKAT: Her hafta işlenen konularla ilgili okunacak kaynakları, ilgili haftanın konu listesinin sonunda bulabilirsiniz.

1. Hafta

Dersin içeriği, amacı ve kaynakları.

Dilin tanımı, mahiyeti. Dil-kültür ilişkisi.

Dil türleri: yazı dili, konuşma dili, standart dil, standart dil ve ağızlar.

Dil bilgisi (gramer) nedir? Dil bilgisi ve dil bilimi. Dil bilgisinin dalları: Ses bilgisi, biçim bilgisi, söz dizimi, anlam bilimi, köken bilgisi, sözcük bilgisi, sözlük bilgisi, Lehçe bilgisi.

Dil bilgisinde yöntemler.

Okunacak Kaynaklar:

M. ERGİN, Türk Dil Bilgisi: Dil Nedir (s. 3-6), Konuşma dili, yazı dili (s. 9-12), (s. 28'deki bilgiler).

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: DİL KÜLTÜRÜ: 1. DİLİN TANIMI VE DİL OLGUSU (s. 3-18); Dili Bilimsel Olarak Ele Almanın Gerekliliği (s. 24-25); DİLİ BİLİMSEL OLARAK ELE ALMANIN GEREKLİLİĞİ (S. 24);  3. DİL BİLİM VE DİL BİLGİSİ (s. 25); a. Genel (s. 25-31); b. Art Zamanlı ve Eş Zamanlı Dil Bilim (s. 31-32); c. Derin Yapı / Derin Dil Bilgisi, Yüzey Yapı (s. 32-33); d. En Az Çaba Yasası, En Çok Çaba Yasası (s. 33-34); e. Yeniden Oluşturma (s. 34-35); f. Dillerde Benzerlikler ve Ses Denklikleri (s. 35-38); 4. DİL BİLGİSEL DÜZEYLER (s. 39); a. Genel (s. 39); b. Ses Bilgisi / Fonetik (s. 39-40); c. Biçim Bilgisi / Morfoloji (s. 40-41); ç. Söz Dizimi / Cümle Bilgisi / Sentaks (s. 41); d. Anlam Bilimi / Semantik (s. 41-42); e. Köken Bilgisi / Etimoloji (s. 42-43); f. Lehçe Bilgisi / Diyalektoloji (s. 43); g. Sözlük (Sözcük) Bilgisi / Leksikoloji (s. 44); 5. DİLİN GÖRÜNÜMLERİ (s. 49); a. Yazı Dili (s. 50-51); b. Konuşma Dili (s. 52-54); c. Karşılıklı Anlaşılabilirlik (s. 54-55); ç. Çok Dillilik (s. 55); d. Yerlileştirme (s. 55); e. Karma Dil (s. 55-56); f. Lingua franca (s. 56-57); g. Dil Edinimi (s. 57).

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: Dil ve dille ilgili temel kavramlar (s. 15-39).

 

2. Hafta

Serbest konu: Dünyadaki diller, dillerin sınıflandırılması: Kökenleri bakımından diller, Yapıları bakımından diller .

Türkçenin dünya dilleri arasındaki yeri.

Türkiye Türkçesinin tarihî gelişmesi.

Türkçenin Zenginliği.

Türkiye Türkçesinin Eski Türkçeye Göre Başlıca Farkları.

Okunacak Kaynaklar:

M. ERGİN, Türk Dil Bilgisi: Türk yazı dilinin tarihî gelişmesi (s. 13-26).

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: 6. TÜRKİYE TÜRKÇESİNİN ESKİ TÜRKÇEYE GÖRE BAŞLICA FARKLARI (s. 159); a. Genel (s. 159); b. Ses Değişmeleri (s. 160-161); c. Şekil Değişmeleri (s. 161); ç. Söz Varlığındaki Değişmeler (s. 161).

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: (Serbest okuma) Dünya dilleri ve Türkçe (s. 41-62). Türkçenin tarihsel dönemleri (s. 63-76), Oğuzca (s. 77-90).

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: Dillerin sınıflandırılması (s. 59-94)

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: Bir kültür dili olarak Türkçe (s. 97-106)

S. EKER, Çağdaş Türk Dili:  Türkçenin tarihsel dönemleri (s. 106-154)

S. EKER, Çağdaş Türk Dili:  Türkiye Türkçesinin tarihsel dönemleri (s. 156-159)

S. EKER, Çağdaş Türk Dili:  Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Alfabeler (s. 181-190)

S. EKER, Çağdaş Türk Dili:  Türkçe İle Yabancı Diller Arasındaki İlişkiler (s. 197-246)

 

3. Hafta

Ses bilgisi (ses bilgisi-sesbilim terimleri)

Dil (konuşma) sesleri, ses organları, konuşma seslerinin oluşumu.

Dilin yazıya geçirilmesi: Ses-harf-alfabe-imlâ kavramları (Çeviri yazı alfabesi -transcription ve transliteration-, Uluslararası Fonetik Alfabe).

Ses Organlarını gösteren bir şemayı buradan indirebilirsiniz (Ö. Demircan, 2001, s. 7).

Okunacak Kaynaklar:

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: SES BİLGİSİ (s. 249); 1. GENEL (s. 249-250); 2. KONUŞMA SESİ a. Seslerin Sınıflandırılması (s. 250-251); b. Ses Aygıtı ve Ses (s. 252); c. Konuşma Seslerinin Oluşumu (s. 252-254); 3. YAZI (s. 254); a. Ses, Harf, Alfabe Kavramları (s. 254-255); b. Ölçünlü Alfabe (s. 256-257); c. Çevriyazı (Transkripsiyon) Alfabesi (s. 257-259); ç. Yazım (İmlâ) (s. 259-260).

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: Sesbilgisi (s. 150-152).

Uluslar Arası Fonetik Alfabe (IPA) ile ilgili ağ sayfası: http://www.arts.gla.ac.uk/IPA/ipachart.html

 

4. Hafta

Ses birim (fonem) ve alt ses birim (allofon). Ayırt edici özellikler. Parçalı sesbirimler ve Parçalar üstü sesbirimler.

Türkçenin ses birimleri. Yazı dilinde bulunmayan sesler.

Okunacak Kaynaklar:

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: 4. SES BİRİM (FONEM) (s. 260); a. Ses Birimi ve Alt Ses Birimi (s. 260-262); b. Türkçenin Ses Birimleri (s. 263-265).

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: Sesbilgisi: Ses-Fonem-Harf (s. 150-152).

Doğan AKSAN, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim: Görevsel Sesbilim (Fonoloji) (Cilt 2; s. 63-74).

 

5. Hafta

Ünlüler: Ünlülerin oluşumunda rol oynayan organlar ve ünlülerin sınıflandırılması. Ünlülerin ayırt edici özellikleri. Ünlülerin şematik gösterimi.

Uzun ünlüler (Aslî uzun ünlüler, ikincil uzun ünlüler ve alıntı kelimelerde uzun ünlüler), ikiz ünlüler, yarı ünlüler.

Yardımcı ünlüler

Okunacak Kaynaklar:

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: 5. ÜNLÜLER (s. 265); a. Genel (s. 265-266); b. Ünlülerin Sınıflandırılması (s. 266-268); c. Ünlü Niteliklerinin Şematik Gösterimi (s. 268); ç. Ünlülerle İlgili Diğer Özellikler (s. 269); d. İkiz Ünlü (Diftong) ve Yan Ünlü (s. 270); e. Yardımcı Sesler (s. 270-271);

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: Ünlüler (s. 152-154).

M. ERGİN, Türk Dil Bilgisi: Vokal (s. 34-36, 39-43).

 

6. Hafta

Ünsüzler: Ünsüzlerin türleri, nitelikleri ve sınıflandırılması. Yazıya geçirilmeyen ünsüzler, Yazıldığı halde seslendirilmeyen ünsüzler. Ünsüzlerin şematik gösterimi.

Yardımcı ünsüzler.

Hece: Hecenin yapısı, hece türleri, hece bölünmesi.

 

Okunacak Kaynaklar:

S. EKER, Çağdaş Türk Dili: 6. ÜNSÜZLER (s. 271); a. Genel (s. 271); b. Ünsüzlerin Sınıflandırılması (s. 272-274); c. Ünsüzlerin Şematik Gösterimi (s. 274); ç. Türkçedeki Ünsüzlerin Nitelikleri (s. 274-275); d. Ünsüzlerin Eş Zamanlı Dağılım Tablosu (s. 275); Hece (s. 203-205).

Serbest Okuma:

N. DEMİR-E. YILMAZ, Türk Dili El Kitabı: Ünsüzler (s. 155-160); Hece (s. 167-168).

M. ERGİN, Türk Dil Bilgisi: Vokal (s. 34-36, 39-43); Ses Yapısı Bakımından Kelimeler: Heceler (s. 98-105)

Doğan AKSAN, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim: Seslem / Hece (2. Cilt, s. 42-45).

 

7. Hafta

Ara sınav

8. Hafta

Türkçenin ses bilgisel özellikleri.

Ses uyumları: (Morfo-fonoloji) Ünlü uyumu, ünsüz uyumu, ünlü-ünsüz uyumu.

9. Hafta

Türkçenin ses bilgisel özellikleri (Devam)

Kelimelerin Türkçe mi, yoksa yabancı kökenli mi olduklarının belirlenmesi.

10. Hafta

Ses olayları: Ses olaylarının sebepleri.

Ünlü düşmesi, ünlü türemesi, ünlü birleşmesi, incelme, kalınlaşma, daralma, genişleme, yuvarlaklaşma, düzleşme, kısalma, uzama.

11. Hafta

Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, yer değiştirme (göçüşme), benzeşme, aykırılaşma.

12. Hafta

Hece düşmesi

İkizleşme, tekleşme.

Tonlulaşma, tonsuzlaşma

Süreklileşme, süreksizleşme

13. Hafta

Türkçede vurgu, ton, ezgi, durak vb. parçalar üstü sesbirimler

14. Hafta

Genel tekrar 

 ---sayfa başına git--

 

 

 

 

 

 

    

TEMEL KAYNAKLAR

1. ERGİN, Muharrem: Türk Dil Bilgisi (Edebiyat ve Eğitim Fakültelerinin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümleri İçin), Bayrak Yay., İstanbul, 2000.

2. EKER, Süer: Çağdaş Türk Dili, Grafiker Yay., Ankara, 2002.

3. KORKMAZ, Zeynep: Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yay., Ankara, 2003.

4. BANGUOĞLU, Tahsin: Türkçenin Grameri, Baha Matbaası, İstanbul, 1974.

---sayfa başına git-- 

 

 

 

     

YARDIMCI KAYNAKLAR

AKSAN, Doğan: “Dilbilimin Türkoloji Çalışmalarına ve Türkiye’ye Sağlayacağı Yararlar, Katkılar”, 1. Dilbilim Sempozyumu, Dilbilimin Dünü, Bugünü, Yarını, 18-19 Haziran 1987, s. 7-11.

AKSAN, Doğan: Her yönüyle dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim (5. Baskı: 3 cilt bir arada), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları; 439.

AKSOY, Ömer Asım: Dil Yanlışları, Adam Yayınları; İstanbul, 1996 (İlk Baskı: 1980), Adam Yayınları'nda Genişletilmiş Birinci Baskı: Temmuz 1991, 6. Baskı.

BANGUOĞLU, Tahsin: Türkçenin Grameri, Baha Matbaası, İstanbul, 1974 (Türk Dil Kurumu Yay.: Ankara, 1990).

BEAR, Joshua (1973). "Türkiye Türkçesi ile ilgili dil devriminden bu yana yayınlanmış İngilizce makaleler üzerine bir kaynakça denemesi", Bibliyografya, II/4.

DEMİR, Nurettin: “Birleşik Fiillerin Vurgusu Hakkında. –iver- Şeklinin Görevlerinin Tespitinde Vurgunun Rolü”, TDAYB, 83-94.

DEMİR, Nurettin: “Türkçede Vurgu.” Türk Gramerinin Sorunları: Türkçede Vurgu. 22 Mart 2002. TDK. Ankara.

DEMİR, Nurettin- YILMAZ, Emine: Türk Dili El Kitabı, Grafiker Yay., Ankara, 2003.

DEMİRCAN, Ömer: Türk Dilinde Çatı, PAPATYA yayınları  1/2004, 176 sayfa.

DEMİRCAN, Ömer: Türkçenin Ezgisi, İstanbul, 2001.

DEMİRCAN, Ömer: Türkçenin Ses Dizimi (Sesler, Sesbirimler, Ayırıcı Özellikler, Ses Değişimleri, Vurgu, Vurgulama, Ezgi, Ezgileme), Der Yay., İstanbul 2001.

DENY, Jean: Grammaire de la Langue Turque (dialecte osmanli), Paris, 1921 (Çeviri: Ali Ulvi Elöve, Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi), Maarif Vekâleti Yay., İstanbul 1941).

EKER, Süer: Çağdaş Türk Dili, Grafiker Yay., Ankara, 2002.

ERCİLASUN, Ahmet Bican: Başlangıcında Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yay., Ankara, 2004.

ERCİLASUN, Ahmet Bican: Dilde Birlik, İlâveli 2. baskı, Ecdad Yay., Ankara, 1993.

ERGİN, Muharrem: Türk Dil Bilgisi (Edebiyat ve Eğitim Fakültelerinin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümleri İçin), Bayrak Yay., İstanbul, 2000.

GEMALMAZ, Efrasyap: "Standart Türkiye Türkçesini İlgilendiren Ses Olaylarıyla İlgili Terimler" Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Erzurum 1995, s. 1-11.

GENCAN, Tahir Nejat: Dilbilgisi, Ayraç Yay., Ankara, 2001.

GÜLSEVİN, Gürer: “Türkçede ‘Sıra Dışı Ekler’ ve Eklerin Tasnif-Tanımlama Sorunu Üzerine”, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri-I, TDK, Ankara, 2004, s. 1267-1283.

İMLÂ KILAVUZU, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara, 2000.

JOHANSON, Lars: “Studien zur türkeitürkischen Grammatik”, Handbuch der türkischen Sprachwissenschaft, Teil I, György Hazai (Hrsg.), Akademiai Kiado, Budapest, 1990, 146-301.

JOHANSON, Lars: “Historische Grammatik”, Handbuch der türkischen Sprachwissenschaft, Teil I, György Hazai (Hrsg.), Akademiai Kiado, Budapest, 1990, 74-103.

KARAHAN, Leyla: Türkçede Söz Dizimi, Akçağ Yay., Ankara, 2004.

KONONOV, A. N.: Grammatike Sovremennogo Turetskogo Literaturnogo Yazıka, Sovyet Bilimler Akademisi, Moskva-Leningrad, 1956.

KONROT, Ahmet: “Sesbilgisi çalısmalarında nesnellik”, Dilbilim ve Turkçe, Ankara: Kurtulus Basımevi, 1991, s. 23-35.

KORKMAZ, Zeynep: Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, Ankara, 1992 (2. bsk., Ankara, 2003).

KORKMAZ, Zeynep: Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yay., Ankara, 2003.

KORNFILT, Jaklin: Turkish (Descriptive Grammars), Routledge (UK), September 1, 1997, (608 sayfa).

KRAMSKY, J.: “Phonetics and Phonology”, Handbuch der türkischen Sprachwissenschaft, Teil I, Györg Hazai, Akademiai Kiado, Budapest, 1990: 302-334.

LEE, Robert B.: The Phonology of Modern Standart Turkish, Indiana Univ., UAS-6, Mouton, 1961 (Bazı hatalarına rağmen hâlâ kullanılmaktadır).

LEWIS, Geoffrey: The Turkish Language Reform: a catostrophic success, Oxford University Press, Oxford, 2002.

ÖZBAY, Murat: "Konuşma Becerisi ve İyi Bir Konuşmanın Ses Özellikleri", Jandarma Eğitim Dergisi, S:26, Y:7, Ankara, Haziran, 2003, s.20-22.

ÖZDOĞRU, Nüvit: Türkçemiz, İstanbul, 1958.

ÖZKAN, Mustafa: Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Yay., İstanbul, 1995.

PORZİG, Walter: Dil denen mucize: dil biliminin konuları, metodları ve ulaştığı sonuçlar (Çeviren: Prof. Dr. Vural Ülkü), Kültür Bakanlığı Ankara, 1. Cildin 1. baskısı: 1985; 2. Cildin 1. baskısı: 1986 (2. baskı: Ankara, 1990).

SWIFT, Lloyd B.: A Reference Grammar of Modern Turkish, Bloomington, Indiana University and The Hague, Mouton and Co., 1963.

TEKİN, Talat: “Altay Dilleri Teorisi”, Türk Dünyası El Kitabı, TKAE Yay., Ankara, 1976, s. 118-130.

TEKİN, Talat: “Türkçede Kaynaştırma Sesleri”, XIII. Dilbilim Kurultayı Bildirileri, Boğaziçi Üniversitesi, 13 – 15  Mayıs 1999, Hazırlayanlar: A. Sumru Özsoy, Eser Erguvanlı Taylan, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2000, s. 109-112.

TEKİN, Talat: “Türkçede Kelime Vurgusu Kuralları”, Dilbilim Araştırmaları, 1991, s. 1-4.

TUNA, Osman Nedim: “Altay Dilleri Teorisi”, Türk Dünyası El Kitabı, TKAE Yay., Ankara, 1992, 2. Cilt, s. 7-58.

TÜRK GRAMERİNİN SORUNLARI TOPLANTISI (1993) 22- 23 Ekim 1993, Ankara, TDK, 1995.

TÜRK GRAMERİNİN SORUNLARI-II, Ankara, TDK, 1999. VI+540  s.

TÜRKÇE SÖZLÜK, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara, 1998.

UNDERHILL, Robert: Bibliography of Modern Linguistic Work on Turkish, TDAY-Belleten 1984, TDK Yay., Ankara, 1987, s. 247-265.

UNDERHILL, Robert: Turkish Grammar, Cambridge, Massacusets, MIT Press, 1963.

UZUN, N. Engin: Dilbilgisinin Temel Kavramları: Türkçe Üzerine Tartışmalar. İstanbul, 2004.

VARDAR, Berke - Güz, N.- Öztokat, E. - Rıfat, M. - Senemoğlu, O. - Sözer, E.,: Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, TDK Yay., Ankara, 1980.

VARDAR, Berke: Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, ABC Kitabevi, İstanbul, 1988).

YAKIN, Aziz: "Dil Bilgisi ve Dil Bilimi Terimleri Sözlükleri" Türk Dili 548, TDK yayını Ankara 1997.

---sayfa başına git--

DERSLER ANA SAYFASINA DÖN