FELÂHİYE AĞZINDAN BİTİŞİK SÖZLER

 

Önder ÇAĞIRAN

 

            Felâhiye, Kayseri’nin 60 kilometre kuzeydoğusunda Kızılırmak’ı geçtikten sonra daha ileride kurulu bir ilçe merkezidir. Merkez ve köylerde Türkmen Türkçesi belirtileri gösteren ağızlar konuşulmaktadır.[1]

            Derlenen metinlerde bulunan dikkat çekici kullanılışlardan biri de bitişik sözlerdir. Bitişik sözler, bir arada kullanılan birleşik sözlerin bitiştirilmesiyle kurulmaktadır. Aşağıda Felâhiye ağzından[2] derlenen 28 bitişik söz incelenmiş, bu sözlerde erime, birleşme, ötümlüleşme, sızıcılaşma, ilerleyici benzetme, yandaş benzetme, geniz benzetmesi, derilme, yutulma, orta damaklılaşma, karşılıklı bulaşma, içte ünlü düşmesi, sonda ünsüz düşmesi, hece dengelenmesi, ikizleşme ve tekleşme ses hadiseleri tespit edilmiştir[3].

            anārı: < ana+karı: Yaşlı kadın. Dil bilgisi: Erime (İki ünlü arasında kalan k sesinin ağız açıklığı uyumu sebebiyle ötümlüleşerek ve sızıcılaşarak k>g>ğ>ø şeklinde erimesiyle yanyana gelen aa çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (İki ayrı kelime birleşerek tek bir söz hâline gelmiştir).   

bōn: < bu+gün: Bugün. Anadolu ağızları[4]: boon, bōon (Kuzköy/Akkuş/Ordu; Hassa/Kırıkhan/Hatay). Dil bilgisi: Erime (İki ünlü arasında kalan g sesinin ağız açıklığı uyumu sebebiyle sızıcılaşarak g>ğ>ø şeklinde erimesiyle yanyana gelen çift sesi tek bir uzun o sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

darmadān: < darma+dağın: Darmadağın. Anadolu ağızları: darmadānık (Sivrihisar/Eskişehir). Dil bilgisi: Erime (İki ünlü arasında kalan ğ sesinin ağız açıklığı uyumu sebebiyle ğ>ø şeklinde erimesiyle yanyana gelen çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

            delānnı: < deli+kanlı: Delikanlı. Anadolu ağızları: deleğannı (Görmel/Erme-nek/Karaman). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: anārı; ia çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); ilerleyici, yandaş benzetme; geniz benzetmesi (n sesi, kendinden sonra gelen l sesine baskı yaparak l>n ünsüz değişmesine sebep olmuştur); birleşme (Bakınız: anārı).   

garāz elması: < kara+kız elması: Karakız elması. Dil bilgisi: Ötümlüleşme (Kelime başında k>g ötümlüleşmesi var); erime (Bakınız: anārı; çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).

gargagozā: < karga+kozağı: Kargakozalağı. Anadolu ağızları: kargakozağı (Bağıllı/Gelendost/Isparta; Burdur; Kurşunlu/Çankırı; Vezirköprü/Samsun). Dil bilgisi: Ötümlüleşme (Bakınız: garāz elması); erime, derilme (İki ünlü arasında kalan ğ sesinin ağız açıklığı uyumu sebebiyle ğ>ø şeklinde erimesiyle kelime sonunda yanyana gelen çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüş ve kelimede sondan hece eksilmesine yol açmıştır); birleşme (Bakınız: anārı).

garōş: < kara+kuş: Karakuş, çaylak. Anadolu ağızları: karakuş (Büyükkaba-ca/Senirkent/Isparta; Merzifon/Amasya; Erzincan; Afşin/Kahramanmaraş; Pınarbaşı/Kayseri). Dil bilgisi: Ötümlüleşme (Bakınız: garāz elması); erime (Bakınız: anārı; au çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).

gozüdeneli: < gözü+taneli: Bir tür tahıllı yemek. Dil bilgisi: Orta damaklılaşma: (Baştaki g sesinin orta damağa kaymasıyla kendinden sonra gelen ö sesi de orta damağa geçerek o olmuştur); birleşme (Bakınız: anārı).   

            herâlde: < her+hâlde: Herhâlde. Anadolu ağızları: heral (Kösten/Denizli). Dil bilgisi: Yutulma (r sesinden sonra gelen h sesi ağız açıklığı uyumu sebebiyle iz bırakmadan kaybolmuştur); birleşme (Bakınız: anārı).     

            ısmarış: < ısmar(lama)+(sip)ariş (“ar” sesleri ortak): Ismarlama, sipariş. Anadolu ağızları: ısmarış (Yassıören/Senirkent/Isparta; Kırşehir). Dil bilgisi: Karşılıklı bulaşma: (Aynı anlama gelen ve birbirinin yerine kullanılan s, ar eş; ı-i, m-p benzer ses grubuna sahip ısmar(lama) ve sipariş kelimelerinin birbirlerine karşılıklı baskısı sebebiyle ortak bir kelime meydana gelmiştir); birleşme (Bakınız: anārı).    

            nāder: < ne+kadar: Ne kadar. Anadolu ağızları: nāder (Gaziantep). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: anārı; ea çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).

            nāpmak: < ne+yapmak: Ne yapmak. Dil bilgisi: Erime (İki ünlü arasında kalan y sesinin ağız açıklığı uyumu sebebiyle y>ø şeklinde erimesiyle yanyana gelen ea çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).

nası: < ne+asıl: Nasıl. Anadolu ağızları: nası[5] (Kütahya). Dil bilgisi: Geçişme (Biri ünlüyle biten, biri ünlüyle başlayan iki kelime birleşerek tek bir söz hâline gelmiştir); sonda ünsüz düşmesi (Kelime sonundaki l ünsüzü düşmüştür).

nāzmek: < ne+gezmek: Ne gezmek. Anadolu ağızları: nāz- (Topçu/Yozgat). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: bōn; ee çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

            nemārek: < neme+gerek: Bana gerekli değil, beni alâkadar etmez. Anadolu ağızları: nemārek (Kayseri). Erime (Bakınız: bōn; ee çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

            neytmek: < ney+etmek: Ne etmek, ne yapmak. Dil bilgisi: İçte ünlü düşmesi (Bu sözler birleşince içte kalan e ünlüsü aksansızlık sebebiyle düşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).

            nicolmak: < nice olmak: Nereye gitmek, nereye kaybolmak. Dil bilgisi: Geçişme (Bakınız: nası).

            nitmek: < ne+itmek: Tenezzül etmemek. Anadolu ağızları: nit- (Sadıkha-cı/Beyşehir/Konya). Dil bilgisi: Geçişme (Bakınız: nası).

niyanna: < ne+yana: Ne yana, ne tarafa. Dil bilgisi: Gerileyici benzetme (y sesinin daraltıcı baskısıyla e>i değişikliği meydana gelmiştir); hece dengelenmesi, ikizleşme (n sesinin ikizleşmesinin sebebi hece dengelenmesiyle alâkalıdır); birleşme (Bakınız: anārı).

nōlmak: < ne+olmak: Ne olmak. Anadolu ağızları: nōl- (Darıveren/Acıpa-yam/Denizli). Dil bilgisi: Geçişme (Bakınız: nası; eo çift sesi tek bir uzun o sesine dönüşmüştür).

nōrmek: < ne+görmek: Ne iş görmek, ne hazırlamak. Anadolu ağızları: nōr- (İnkışla/Gemerek/Sivas; Kayseri; Yozgat; Küre/Kastamonu). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: bōn; çift sesi tek bir uzun o sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

oñōre: < ona+göre: Ona göre, vaziyete göre. Dil bilgisi: Erime (Bakınız: bōn; çift sesi tek bir uzun o sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

oñüsüre: < önü+süre: Önden giderek. Dil bilgisi: orta damaklılaşma (ñ sesinin orta damağa kaymasıyla kendisinden önce gelen ö sesi de orta damağa geçerek o olmuştur); birleşme (Bakınız: anārı).

ötāçe: < öte+geçe: Öbür yaka, karşı taraf. Anadolu ağızları: ötağaçe (Sarıham-zalı/Sorgun/Yozgat). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: bōn; ee çift sesi tek bir uzun a sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).  

şéyapmak: < şey+yapmak: Şey yapmak, öyle yapmak. Dil bilgisi: Tekleşme (İki y sesinden biri kaybolmuştur). birleşme (Bakınız: anārı).

şéytmek: < şey+etmek: Şey etmek, öyle etmek. Dil bilgisi: İçte ünlü düşmesi (Bakınız: neytmek); birleşme (Bakınız: anārı).

yércegōce: < yerce+gökçe: Kokarca. Anadolu ağızları: yercegöğce (Cimşit/Bâ-lâ/Ankara). Dil bilgisi: Erime (Bakınız: anārı; erime sebebiyle ö ünlüsü uzun o sesine dönüşmüştür); birleşme (Bakınız: anārı).    

yeşilbaş: < yeşil+baş: Yeşil renkli, iri kertenkele. Anadolu ağızları: yeşilce (Ankara). birleşme (Bakınız: anārı).

 

Geri dön.



[1] Geniş bilgi için bakınız: ÇAĞIRAN, Önder, Felâhiye Ağzı Üzerine bir İnceleme (basılmamış yüksek lisans tezi), Malatya, 1989.

[2] Leylâ KARAHAN, Felâhiye ağzının da içinde bulunduğu Kayseri ili ağızlarını “batı grubu ağızları”nın “XIII. alt grubu”na dahil etmektedir: KARAHAN, Leylâ, Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara, 1996, s. 117.

[3] Burada kullanılan dil bilgisi terimleri için bakınız: TUNA, Osman Nedim, Türk Dil Bilgisi: Fonetik ve Morfoloji (ders notları), Malatya, 1986.

[4] Anadolu ağızlarından örnekler için bakınız: Derleme Sözlüğü (12 cilt), Türk Dil Kurumu, Ankara, 1963-1979.

[5] GÜLENSOY, Tuncer, Kütahya ve Yöresi Ağızları, Ankara, 1988, s. 250; DALLI, Hüseyin, Kuzeydoğu Bulgaristan Türk Ağızları Üzerine Araştırmalar, Ankara, 1991, s. 187.